مهتاب عبدالهی
اگر پلان خانهتان کاملاً مربع یا مستطیل نیست، احتمالاً هنگام بررسی نقشه باگوا با قسمتهایی روبهرو میشوید که کمی داخل رفتهاند یا از فرم اصلی ساختمان بیرون زدهاند.
اینجاست که معمولاً این سؤال پیش میآید:
این قسمت یک فرورفتگی ساده است، گوشه گمشده محسوب میشود یا یک بیرونزدگی در پلان است؟
پاسخ فقط با نگاه کردن به شکل ظاهری نقشه مشخص نمیشود.
در فنگشویی، برای تشخیص درست باید ببینیم آن قسمت نسبت به فرم کلی ساختمان چه اندازهای دارد، در کدام بخش پلان قرار گرفته، آیا جزو فضای اصلی خانه است یا خیر و چقدر فرم پایه ساختمان را تغییر داده است.
در این مقاله بهصورت مرحلهبهمرحله بررسی میکنیم:
- فرورفتگی در پلان فنگشویی چیست؟
- بیرونزدگی یا Extension چیست؟
- چه تفاوتی با گوشه گمشده دارد؟
- از چه زمانی یک شکست در پلان مهم محسوب میشود؟
- و چطور پلانهای نامنظم را بدون اشتباه تحلیل کنیم؟
فرورفتگی در پلان فنگشویی چیست؟
فرورفتگی زمانی اتفاق میافتد که بخشی از دیوار یا محدوده خانه نسبت به خط کلی ساختمان به سمت داخل عقب رفته باشد.
برای مثال، فرض کنید خانه تقریباً مستطیلی است اما بخشی از یکی از دیوارها عقبتر قرار گرفته:
┌───────────────────┐
│ │
│ │
│ ┌───────────┘
│ │
│ │
└───────┘در این حالت بخشی از فرم اصلی پلان خالی شده است.
اما نکته مهم اینجاست:
هر فرورفتگی الزاماً به معنای گوشه گمشده نیست.
ممکن است این عقبرفتگی بسیار کوچک باشد و در مقایسه با کل خانه تأثیر قابلتوجهی روی فرم اصلی پلان نداشته باشد.
به همین دلیل اولین معیار، اندازه فرورفتگی نسبت به کل ساختمان است.
بیرونزدگی در پلان فنگشویی چیست؟
بیرونزدگی دقیقاً برعکس فرورفتگی است.
در این حالت بخشی از ساختمان از فرم اصلی خانه جلوتر آمده یا از محدوده پایه پلان بیرون زده است.
مثلاً:
┌───────┐
┌───────┘ │
│ │
│ │
│ │
└───────────────┘اگر بخش بالایی نسبت به فرم اصلی ساختمان اضافه شده باشد، ممکن است در تحلیل پلان بهعنوان بیرونزدگی یا Extension در نظر گرفته شود.
در بعضی متون فنگشویی از اصطلاحهایی مانند:
- Extension
- Projection
- Protrusion
برای توصیف چنین بخشهایی استفاده میشود.
تفاوت فرورفتگی با گوشه گمشده چیست؟
این یکی از مهمترین تفاوتهایی است که هنگام تحلیل پلان باید بدانید.
فرض کنید بخشی از دیوار خانه کمی عقب رفته است.
اگر این قسمت کوچک باشد، ممکن است فقط یک فرورفتگی در فرم ساختمان باشد.
اما اگر بخش خالی آنقدر بزرگ باشد که قسمت قابلتوجهی از یک گوشه یا سکتور باگوا عملاً خارج از ساختمان قرار بگیرد، ممکن است با گوشه گمشده روبهرو باشیم.
به زبان ساده:
فرورفتگی کوچک = لزوماً گوشه گمشده نیست
اما:
فرورفتگی بزرگ و مؤثر بر فرم کلی پلان = نیازمند بررسی بهعنوان ناحیه گمشده
این تفاوت مهم است، چون اگر هر شکست کوچک دیوار را گوشه گمشده در نظر بگیریم، تقریباً اکثر آپارتمانهای امروزی مشکلدار به نظر خواهند رسید.
چه زمانی یک فرورفتگی مهم محسوب میشود؟
برای تشخیص، بهتر است چهار عامل را همزمان بررسی کنیم.
۱. اندازه فرورفتگی
اولین سؤال این است:
فرورفتگی چقدر بزرگ است؟
اگر فقط چند سانتیمتر یا بخش کوچکی از یک دیوار باشد، معمولاً فرم اصلی خانه را تغییر نمیدهد.
اما اگر قسمت بزرگی از یکی از گوشهها حذف شده باشد، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
مثلاً این دو پلان را مقایسه کنید.
فرورفتگی کوچک
┌───────────────────┐
│ │
│ ┌────┘
│ │
│ │
└──────────────┘فرورفتگی بزرگتر
┌───────────────────┐
│ │
│ ┌─────────┘
│ │
│ │
│ │
└─────────┘در مثال دوم، بخش حذفشده تأثیر بیشتری بر شکل کلی ساختمان دارد.
۲. محل فرورفتگی
محل آن هم اهمیت دارد.
فرورفتگی ممکن است:
- وسط یک ضلع باشد
- در گوشه ساختمان باشد
- نزدیک مرکز پلان باشد
- در محدوده یک جهت خاص باگوا قرار بگیرد
یک شکست کوچک در وسط دیوار با حذف بخش بزرگی از یک گوشه، شرایط یکسانی ندارد.
۳. نسبت آن با کل پلان
اشتباه رایج این است که فقط خود قسمت خالی را ببینیم.
در حالی که باید نسبت آن را به کل خانه بررسی کنیم.
مثلاً یک فرورفتگی ۲ متری در خانه ۳۰۰ متری ممکن است اهمیت زیادی نداشته باشد، اما همین اندازه در یک آپارتمان ۵۰ متری میتواند تأثیر بیشتری بر فرم پلان ایجاد کند.
پس عدد ثابت برای همه خانهها وجود ندارد.
۴. اینکه کدام بخش باگوا را تحت تأثیر قرار میدهد
بعد از مشخص کردن جهتهای جغرافیایی و مرکز خانه، باید بررسی کنیم فرورفتگی در کدام بخش نقشه باگوا قرار گرفته است.
ممکن است فرورفتگی:
- کاملاً داخل یک سکتور باشد
- روی مرز دو سکتور قرار گرفته باشد
- یا بخش زیادی از یک جهت را خارج از ساختمان قرار دهد
به همین دلیل نمیتوان بدون جهتیابی، صرفاً از روی ظاهر پلان درباره تأثیر آن نتیجهگیری کرد.
چه زمانی یک بیرونزدگی مهم محسوب میشود؟
همان معیارها درباره بیرونزدگی نیز وجود دارد.
باید بررسی شود:
- اندازه قسمت اضافه چقدر است؟
- نسبت آن به کل پلان چقدر است؟
- در کدام جهت قرار دارد؟
- آیا واقعاً بخشی از فضای اصلی خانه است؟
- یا فقط یک فضای جانبی مانند بالکن یا تراس است؟
یک پیشآمدگی کوچک در نما لزوماً Extension مهمی در فنگشویی محسوب نمیشود.
اما اگر یک اتاق، فضای نشیمن یا بخش بزرگی از ساختمان کاملاً از فرم اصلی بیرون آمده باشد، موضوع متفاوت است.
آیا هر بیرونزدگی در فنگشویی خوب است؟
نه.
گاهی در مطالب عمومی فنگشویی گفته میشود:
«بیرونزدگی یعنی آن جهت تقویت شده است.»
این جمله بیش از حد سادهسازی شده است.
قبل از نتیجهگیری باید مشخص شود که آیا آن قسمت واقعاً بیرونزدگی محسوب میشود یا فقط فرم طبیعی ساختمان است.
همچنین یک پلان را نباید فقط بر اساس یک بخش جداگانه قضاوت کرد.
جهت، مرکز، ورودی، عملکرد فضا و فرم کل ساختمان باید در کنار یکدیگر بررسی شوند.
بنابراین نمیتوان گفت:
هر Extension خوب است و هر Missing Area بد است.
تحلیل پلان پیچیدهتر از چنین قوانین سادهای است.
فرق بیرونزدگی با فرم اصلی خانه چیست؟
فرض کنید خانه شما به شکل زیر است:
┌───────────────┐
│ │
│ ├──────┐
│ │ │
│ │ │
└───────────────┴──────┘ممکن است در نگاه اول قسمت سمت راست را یک بیرونزدگی بدانید.
اما شاید واقعیت این باشد که کل فرم اصلی ساختمان از ابتدا همین شکل را داشته و قسمت اضافه نسبت به کل پلان آنقدر کوچک یا بزرگ نیست که بتوان سریع آن را Extension نامید.
برای تشخیص باید ابتدا فرم پایه ساختمان را پیدا کنیم.
یکی از روشهای کاربردی این است که از خودمان بپرسیم:
اگر بخواهیم پلان را در سادهترین شکل هندسی ممکن قرار دهیم، کدام قسمت فرم اصلی است و کدام قسمت واقعاً از آن بیرون زده؟
خانه L شکل فرورفتگی دارد یا گوشه گمشده؟
یکی از پرتکرارترین سؤالها همین است.
خانه L شکل معمولاً دارای بخشی است که نسبت به یک مستطیل فرضی وجود ندارد.
مثلاً:
┌──────────────┐
│ │
│ │
│ ┌───────┘
│ │
│ │
└──────┘در چنین پلانی، فضای خالی ممکن است آنقدر بزرگ باشد که دیگر صرفاً یک فرورفتگی ساده محسوب نشود.
در این شرایط باید بررسی شود که:
- چه مقدار از فرم فرضی ساختمان حذف شده
- کدام سکتور باگوا را درگیر کرده
- و نسبت قسمت خالی با کل خانه چقدر است
بنابراین در پلان L شکل، احتمال بررسی گوشه گمشده بیشتر از یک فرورفتگی کوچک است.
پلان U شکل چطور؟
در پلان U شکل ممکن است قسمت بزرگی از وسط یکی از اضلاع داخل رفته باشد.
مثلاً:
┌──────┐ ┌──────┐
│ │ │ │
│ │ │ │
│ └───────┘ │
│ │
└─────────────────────┘اینجا تشخیص کمی پیچیدهتر میشود.
باید مشخص کنیم فضای خالی:
- چه ابعادی دارد
- در کدام بخش باگوا قرار میگیرد
- آیا با مرکز خانه تداخل دارد
- و چقدر از کل محدوده اصلی ساختمان را تشکیل میدهد
به همین دلیل پلانهای U شکل، H شکل یا فرمهای بسیار نامنظم را بهتر است فقط با نگاه کردن به عکس تحلیل نکنیم.
بالکن بیرونزدگی محسوب میشود؟
نه همیشه.
فرض کنید یک بالکن از فرم ساختمان جلو زده است.
آیا این قسمت Extension محسوب میشود؟
پاسخ به نوع فضا بستگی دارد.
بین این موارد تفاوت وجود دارد:
- اتاق بسته و قابل استفاده
- تراس مسقف
- بالکن روباز
- پاسیو
- فضای نیمهباز
- کنسول معماری
بنابراین صرف اینکه بخشی روی پلان از ساختمان جلوتر آمده باشد، کافی نیست.
ابتدا باید مشخص کنیم آن فضا در محاسبه محدوده اصلی خانه وارد میشود یا نه.
آیا نورگیر یک فرورفتگی محسوب میشود؟
گاهی بله، اما همیشه نه.
نورگیرها در آپارتمانهای ایرانی یکی از دلایل رایج نامنظم شدن پلان هستند.
مثلاً ممکن است وسط ساختمان یک فضای خالی برای نورگیری وجود داشته باشد.
در این شرایط باید بررسی کنیم:
- نورگیر داخل محدوده کلی ساختمان است یا کنار پلان؟
- فضای اختصاصی واحد است یا مشترک؟
- ابعاد آن چقدر است؟
- نسبت آن با کل پلان چگونه است؟
یک نورگیر کوچک الزاماً باعث ایجاد Missing Area یا فرورفتگی مهم نمیشود.
ستون، داکت و کمد دیواری چطور؟
معمولاً این قسمتها را نباید مثل فرورفتگی واقعی ساختمان در نظر گرفت.
برای مثال:
- ستون سازهای
- داکت تأسیسات
- کمد دیواری
- ضخامت دیوارها
- شکستهای کوچک داخلی
معمولاً فرم بیرونی پلان را بهصورت اساسی تغییر نمیدهند.
یکی از اشتباهات رایج در رسم باگوا این است که کاربر تمام جزئیات داخلی پلان را وارد محاسبه میکند و در نتیجه پلان بیش از حد پیچیده میشود.
در مرحله اول بهتر است فرم کلی و پوسته اصلی خانه را بررسی کنید.
آیا فرورفتگی کنار درب ورودی مهمتر است؟
ممکن است نیاز به بررسی بیشتری داشته باشد، اما نباید فقط به دلیل نزدیکی به درب ورودی آن را مشکل تلقی کرد.
در فنگشویی، ورودی خانه اهمیت زیادی دارد؛ اما شکل ورودی باید در کنار عوامل دیگری مانند:
- جهت درب
- فرم فضای ورودی
- جریان حرکت
- موقعیت ورودی نسبت به پلان
بررسی شود.
بنابراین یک عقبرفتگی معماری کنار ورودی بهتنهایی نشاندهنده مشکل نیست.
برای تشخیص فرورفتگی و بیرونزدگی از کجا شروع کنیم؟
اگر پلان خانهتان نامنظم است، این ترتیب را دنبال کنید.
مرحله اول: پلان را ساده کنید
جزئیات غیرضروری را فعلاً کنار بگذارید.
روی خطوط اصلی دیوارهای خارجی تمرکز کنید.
مرحله دوم: محدوده واقعی واحد را مشخص کنید
فضاهای مشاع مانند:
- راهپله عمومی
- آسانسور
- لابی
- راهروی مشترک
را با فضای داخلی واحد اشتباه نگیرید.
مرحله سوم: یک مربع یا مستطیل فرضی دور پلان بکشید
این کار کمک میکند قسمتهای عقبرفته یا جلوآمده را بهتر تشخیص دهید.
مرحله چهارم: نسبت قسمت اضافه یا کمشده را بررسی کنید
فقط به شکل ظاهری اکتفا نکنید.
ببینید آن قسمت واقعاً بخش قابلتوجهی از فرم اصلی ساختمان را تغییر داده است یا نه.
مرحله پنجم: جهتهای جغرافیایی را تعیین کنید
تا زمانی که شمال، جنوب، شرق و غرب پلان مشخص نشدهاند، درباره اینکه کدام بخش باگوا تحت تأثیر است نتیجهگیری نکنید.
مرحله ششم: مرکز خانه و باگوا را مشخص کنید
حالا میتوانید ببینید فرورفتگی یا بیرونزدگی در کدام جهت قرار دارد و آیا واقعاً بخش قابلتوجهی از یک سکتور را درگیر کرده است یا خیر.
یک مثال کاربردی
فرض کنید آپارتمان شما تقریباً مستطیل است، اما گوشه جنوب غربی یک عقبرفتگی کوچک دارد.
اگر قسمت خالی فقط بخش کمی از آن ناحیه باشد، احتمالاً نباید فوراً آن را بهعنوان گوشه گمشده تحلیل کنید.
اما اگر تقریباً نیمی از آن گوشه خارج از محدوده ساختمان باشد، شرایط متفاوت است.
در این مرحله باید بررسی شود:
- محدوده واقعی پلان کجاست؟
- قسمت حذفشده چه نسبتی با کل خانه دارد؟
- چقدر از سکتور جنوب غرب را درگیر میکند؟
- آیا فضای باز یا فضای دیگری آنجا وجود دارد؟
پس تحلیل فقط به این جمله خلاصه نمیشود که:
«گوشه جنوب غرب عقب رفته است.»
آیا فرورفتگی یا بیرونزدگی حتماً مشکل فنگشویی ایجاد میکند؟
خیر.
این مهمترین نکته مقاله است.
نامنظم بودن پلان بهتنهایی به معنی بد بودن فنگشویی خانه نیست.
در بسیاری از آپارتمانها به دلایل معماری، نورگیری، سازه یا طراحی نما، شکستهایی در پلان وجود دارد.
برای تحلیل واقعی باید مجموعه عوامل را کنار هم قرار داد.
از جمله:
- شکل کلی خانه
- جهت ساختمان
- مرکز پلان
- ورودی اصلی
- تقسیمبندی باگوا
- کاربری اتاقها
- نور طبیعی
- مسیرهای رفتوآمد
- فضای باز و بسته
بنابراین نباید صرف دیدن یک فرورفتگی یا بیرونزدگی، نگران شوید.
چه زمانی بهتر است پلان دقیقتر بررسی شود؟
اگر یکی از شرایط زیر وجود دارد، بهتر است تحلیل دقیقتری انجام شود:
- پلان خانه L شکل است
- پلان U شکل یا بسیار نامنظم است
- بخش بزرگی از یکی از گوشهها خالی است
- یک اتاق بزرگ از فرم اصلی ساختمان بیرون زده
- مرکز خانه نزدیک یک فضای خالی قرار گرفته
- نورگیر یا پاسیو بخش بزرگی از پلان را اشغال کرده
- مشخص نیست بالکن یا تراس جزو محدوده خانه محسوب میشود یا خیر
- یکی از جهتهای باگوا ظاهراً قسمت بسیار کمی از فضای داخلی را شامل میشود
در این شرایط، استفاده از قوانین عمومی و نسخههای آماده معمولاً کافی نیست.
اشتباهات رایج در تحلیل فرورفتگی و بیرونزدگی
هر شکست دیوار را فرورفتگی مهم دانستن
پلان واقعی ساختمانها کاملاً هندسی نیست.
شکستهای کوچک معمولاً نیاز به تحلیل پیچیده ندارند.
هر قسمت جلوآمده را Extension دانستن
گاهی آن بخش اصلاً نسبت به فرم اصلی خانه اضافه نیست و بخشی طبیعی از ساختمان محسوب میشود.
نادیده گرفتن مقیاس
قسمت ۱ متری در خانه کوچک و خانه بزرگ اثر یکسانی روی فرم پلان ندارد.
تحلیل جهت بدون قطبنما
سمت بالای نقشه الزاماً شمال نیست.
قبل از نسبت دادن یک فرورفتگی به شمال شرق، جنوب غرب یا هر جهت دیگری، جهت واقعی ساختمان باید مشخص شود.
اشتباه گرفتن فضای مشاع با فضای واحد
این مورد مخصوصاً در آپارتمانها بسیار رایج است.
ترسیدن از اصطلاح «گوشه گمشده»
یک پلان نامنظم بهتنهایی به معنی مشکل جدی یا اتفاق منفی نیست.
اول تشخیص باید درست باشد، بعد تحلیل انجام شود.
فرورفتگی، بیرونزدگی یا گوشه گمشده؛ چطور تفاوتشان را بفهمیم؟
بهصورت خلاصه:
فرورفتگی
قسمتی از فرم ساختمان کمی به سمت داخل عقب رفته است.
بیرونزدگی
بخشی از ساختمان نسبت به فرم اصلی جلوتر آمده است.
گوشه گمشده
بخش قابلتوجهی از یک قسمت اصلی پلان وجود ندارد و خارج از محدوده ساختمان قرار گرفته است.
مرز این سه حالت همیشه با یک عدد ثابت مشخص نمیشود و باید نسبت ابعاد و فرم کل پلان بررسی شود.
جمعبندی
فرورفتگی و بیرونزدگی در پلان فنگشویی زمانی اهمیت پیدا میکنند که بهاندازهای بزرگ باشند که فرم کلی خانه یا محدوده یکی از بخشهای باگوا را بهطور قابلتوجهی تغییر دهند.
هر شکست کوچک دیوار، نورگیر، بالکن یا پیشآمدگی معماری الزاماً یک مشکل فنگشویی نیست.
برای تحلیل درست بهتر است این ترتیب را رعایت کنید:
محدوده واقعی خانه → فرم پایه پلان → اندازه فرورفتگی یا بیرونزدگی → جهتیابی → مرکز خانه → نقشه باگوا
مهمتر از همه اینکه پلان را فقط از روی ظاهر قضاوت نکنید.
گاهی یک خانه در نگاه اول بسیار نامنظم به نظر میرسد، اما پس از سادهسازی پلان مشخص میشود که فرم اصلی آن مشکلی ندارد. برعکس، ممکن است یک شکست ساده در ظاهر، بخش قابلتوجهی از یکی از جهتها را خارج از محدوده خانه قرار داده باشد.
سوالات متداول
فرورفتگی در پلان فنگشویی چیست؟
فرورفتگی بخشی از فرم ساختمان است که نسبت به خط اصلی پلان به سمت داخل عقب رفته است. کوچک بودن یک فرورفتگی الزاماً به معنی وجود گوشه گمشده نیست.
بیرونزدگی در فنگشویی چیست؟
بیرونزدگی یا Extension به قسمتی گفته میشود که از فرم پایه ساختمان خارج شده و نسبت به بخش اصلی پلان جلوتر قرار گرفته است.
چه زمانی فرورفتگی به گوشه گمشده تبدیل میشود؟
وقتی قسمت حذفشده نسبت به فرم کلی ساختمان بزرگ باشد و بخش قابلتوجهی از یکی از نواحی پلان را خارج از محدوده خانه قرار دهد، باید احتمال گوشه گمشده بررسی شود.
آیا بیرونزدگی در فنگشویی همیشه مثبت است؟
خیر. ابتدا باید مشخص شود قسمت موردنظر واقعاً Extension محسوب میشود و سپس کل پلان و جهت آن بررسی شود.
آیا نورگیر فرورفتگی محسوب میشود؟
بستگی به موقعیت، اندازه و نحوه قرارگیری نورگیر در پلان دارد. نورگیر کوچک را نمیتوان بهطور خودکار یک فرورفتگی مهم یا گوشه گمشده دانست.
آیا بالکن بیرونزدگی محسوب میشود؟
همیشه نه. نوع بالکن، باز یا بسته بودن آن و نحوه اتصالش به فضای داخلی باید بررسی شود.
پلان L شکل فرورفتگی دارد یا گوشه گمشده؟
در بسیاری از پلانهای L شکل، قسمت خالی آنقدر بزرگ است که نیاز به بررسی بهعنوان ناحیه گمشده دارد، نه صرفاً یک فرورفتگی ساده.
